دوبیتی‌های باباطاهر در زبان اردو

0

*دوبیتی­­های باباطاهر در زبان اردو

*لیلا عبدی خجسته

*دکتری زبان و ادبیات اردو، دانشگاه سند، حیدرآباد، پاکستان

در آغاز قرن بیستم میلادی در هندوستان قدیم به قالب رباعی/ دوبیتی هم توجّه شود و هم مورد استقبال قرار گرفت که به سه شکل نمود پیدا کرد:

(۱) چاپ رباعی/دوبیتی­های شاعران فارسی مانند: ابوسعید ابی­الخیر؛ سحابی استرآبادی.

(۲) روی آوردن به این قالب و سرودن رباعی به زبان اردو. مانند: الطاف حسین حالی؛ اکبر اله­آبادی؛ امجد حیدرآبادی.

(۳) ترجمه رباعی­های مشهور فارسی به زبان اردو. مثلاً منشی سید قربان علی بسمل، مالک شاهجهانی پریس در شهر دهلی به ترتیب ترجمه سه مجموعه رباعی را منتشر کرد:

* تاج الکلام رباعیات عمر خیام، سال چاپ: ۱۹۲۴، ترجمه منظوم از قوی اَمروهوی، در این کتاب به­ ترتیب: تصویر خیام، زندگی­نامه او، متن فارسی ۷۶۴ رباعی­ به همراه ترجمه منظوم به زبان اردو آمده است.

* جواهر منظوم ترجمه رباعیات سرمد، سال چاپ: ۱۳۴۷ق/ ۱۹۲۷. ترجمه منظوم از منشی سید نواب علی صولت لکنوی، در این کتاب به­ ترتیب: زندگی­نامه سرمد به قلم ابوالکلام آزاد، متن فارسی رباعی­ها به همراه ترجمه منظوم به زبان اردو، سرورق کتاب هم مزار سرمد است.

* حقیقت کی سیر یعنی منظوم ترجمه مع رباعیات حضرت سلطان ابوسعید ابوالخیر [= سیر حقیقت یعنی ترجمه رباعیات حضرت سلطان ابوسعید ابوالخیر به همراه خود رباعیات]، سال چاپ: ۱۳۴۹ق/ ۱۳۳۱. ترجمه منظوم از مولوی مقصود احمد مُجدّدی، در این کتاب به ترتیب: زندگی­نامه ابوسعید، متن فارسی ۴۱۷ رباعی به همراه ترجمه منظوم به زبان اردو آمده است.

در کتاب­های درسی کالج­ها و دانشگاه­های هندوستان قدیم رباعی/ دوبیتی جزو کتاب­های درسی بود. مانند:

* شرح اینترمیدت کورس فارسی، گردآورنده: شادان بلگرامی، مطبع کریمی، لاهور، سال چاپ: ۱۹۲۷. این کتاب برای امتحانات مقطع دیپلم و منشی دانشگاه پنجاب تهیه شده بود. در کتاب شرحی از متون نظم و نثر فارسی آمده است که رباعی­های فارسی هم هست. مثلاً با عنوان رباعی بوعلی سینای بلخی در ص ۳۰۸، شرح رباعی معروف منسوب به ابن سینا آمده است: «دل گرچه درین بادیه بسیار شتافت … ».

* مصباح فارسی، (برای امتحان مقطع منشی در دانشگاه اله­آباد)، گردآورنده: مولوی حافظ حکیم محمد فخرالدین جعفری زینبی مطبع احمدی، اله­آباد، تاریخ ندارد. در پایان کتاب، رباعی­های فارسی از تسلی شیرازی؛ شیخ خلیل طالقانی؛ ابوسعید ابی­الخیر؛ ملا حسین مومن یزدی؛ خیام؛ سرمد و غیره آمده است. [مقطع­های به ترتیب: منشی، منشی عالم، منشی فاضل سه مدرکی بودند که از دانشگاه پنجاب و اله­آباد در رشته علوم شرقی برای زبان فارسی داده می­­شد]

اوج گرایش به رباعی فارسی در هندوستان قدیم در مجموعه اشعار علامه اقبال است. سومین مجموعه شعری او با عنوان کامل «پیام مشرق( در جواب دیوان شاعر آلمانی گوته)» به زبان فارسی برای نخستین بار در سال  ۱۹۲۳ در لاهور چاپ شد. این مجموعه شعری شامل چهار بخش است: «لاله طور» (رباعی)؛ «افکار» (قالب­های مختلف)؛ «می باقی»(غزل)؛ «نقش فرنگ» (قالب­های مختلف).

در «لاله طور» که ۱۶۳ رباعی فارسی آمده است. گویا دکتر صوفی غلام محی­الدین (۱۸۸۶-۱۹۶۲) آنها با دوبیتی­های بابا طاهر مقایسه کرده بود که علامه اقبال در جواب وی این نامه را نوشت: «… مشکلی نیست اگر اینها را رباعی بنامیم. رباعی­های بابا طاهر عریان هم در همین بحر هستند. در [پیام مشرق] قطعه هم هست. البته درست است که این رباعی­ها در وزن معمولی رباعی نیستند. حرجی نیست». (کلیات مکاتیب اقبال، به کوشش: سید مظفر حسین برنی، ۱۹۹۳، جلد سوم، ص ۳۵۱-۳۵۲)

دکتر عبدالشکور احسن (۱۹۱۶-۲۰۰۷) همین نظریه را تایید کرده است: «در رباعی­های پیام مشرق، اقبال شاعر صوفی مجذوب قرن پنجم هجری بابا طاهر عریان همدانی را بسیار تاثیر پذیرفته است. بی­نیازی، قلندری و شور و مستی عجیبی که در رباعی­های اوست، اقبال را شیفته خودش کرده است… اقبال به خوبی تلاش کرده است که وزن و سبک این شاعر مجذوب را با سلاست و شیرینی در فارسی بگنجاند. البته بین رباعی­های این دو یک فرق اساسی است که شعر بابا طاهر سراپا جذبه است و شعر اقبال هم­آهنگی بین جذبه و فکر عمیق است. مثلاً درباره دل، به دوبیتی­های این دو شاعر نگاه کنید:» (عبدالشکور احسن، اقبال کی فارسی شاعری کا تنقیدی جائزه، اقبال آکادمی پاکستان، چاپ دوم، ۲۰۰۰، ص ۴۴۴-۴۴۶)

مگر شیر و پلنگی ای دل ای دل

بمو دایم بجنگی ای دل ای دل

اگر دستم رسی خونت بریجم

بوینم تا چه رنگی ای دل ای دل (دوبیتی بابا طاهر)

*****

به کویش ره سپاری ای دل ای دل

مرا تنها گزاری ای دل ای دل

دمادم آرزوها آفرینی

مگر کاری نداری ای دل ای دل

(دو بیتی اقبال، پیام مشرق، چاپ نخست، ۱۹۲۳، ص ۱۴)

ازین رو، مردم هندوستان و پاکستان سال­های سال با رباعی/دووبیتی­های فارسی آشنا هستند که یکی از آنها دوبیتی­های بابا طاهر است. مثلاً: دکتر سیده عصمت جهان- استاد فارسی دانشگاه ملی مولانا آزاد برای زبان اردو در شهر حیدرآباد (هندوستان)- مجموعه مقالاتش به زبان اردو با عنوان: «ارمغان ادب» در سال ۲۰۰۹ منتشر شد. یکی از مقاله­ها «فهلویات بابا طاهر عریان» است.

امروزه تدریس دوبیتی­های بابا طاهر جزو دروس دانشگاهی گروه­های فارسی در مقطع مختلف است. مثلاً: مقطع لیسانس در دانشگاه خواجه معین­الدین چشتی اردو، عربی، فارسی در لکنو، هندوستان؛ مقطع فوق­لیسانس، دانشگاه بمبئی، هندوستان؛ مقطع فوق­لیسانس، دانشگاه پیشاور، پاکستان.

در بین زائران و گردشگران هندوستانی و پاکستانی کسانی بوده­اند که ضمن زیارت مشهد و قم یا سفر به شهرهای مختلف ایران به همدان هم رفته­اند و همگی مقبره ابن سینا و بابا طاهر را «زیارت» کرده­اند. مقبره این دانشمند و شاعر برای هندوستانی و پاکستانی­ها چنان مقدّس است که در سفرنامه­هایشان (به زبان اردو) از واژه «زیارت» استفاده می­کنند. مثلاً: «سفر من به ایران»(از: شیخ حشمت­الله قریشی، ۱۹۶۷، کراچی)؛ «سفرنامه حج و زیارت» (از: محمد شفیع صابر، ۱۹۷۲، پیشاور)؛ «سرزمین حافظ و خیّام» (از: مقبول بیگ بدخشانی، لاهور، ۱۹۷۹)؛«سیرگاه­های کره زمین»، (از: بیگم اشرف ایوب، راوَل­پندی، ۱۹۸۳)؛ «سیاحت­نامه ممالک اسلامیه؛ روزنامچه نواب بهادر یار جنگ»، (کراچی، ۱۹۸۸)؛ یاد یار مهربان، (از: ذوالفقار علی بوتّو، لاهور، ۱۹۹۴- نخست­وزیر وقت کشور پاکستان که در تیر ۱۳۵۵ش/ ژوییه ۱۹۷۶ به دعوت دولت ایران برای دیدار غیر رسمی سه روزه به ایران آمد) (برگرفته از مقاله سمیع­الله با عنوان: «فهرستی از ۵۰ سفرنامه چاپ شده در پاکستان درباره ایران سال­های ۱۹۲۲-۲۰۰۰»، نامه انجمن، شماره ۴۷، سال پانزدهم، شماره ۴، زمستان ۱۳۹۸ش).

دوبیتی­های بابا طاهر به زبان اردو ترجمه شده است:

* ۱. رباعیات بابا طاهر (مع ترجمه و شرح اردو و فارسی)، مَلک نذیر احمد پروپرائتر، تاج بک دپو، لاهور، تاریخ چاپ ندارد.

فهرست کتاب به ترتیب: درباره بابا طاهر و دوبیتی­هایش؛ ۶۲ دوبیتی فارسی که به ترتیب زیر هر کدام معنای واژگان به زبان اردو، ترجمه به زبان اردو و شرح به فارسی آمده است.

در آخر کتاب با عنوان «مطبوعات جدیده» آمده است: «رباعیات بابا طاهر همدانی، مع ترجمه و شرح فارسی و اردو (نو ترمیم)». شاید پیش از این هم از مَلک نذیر احمد ترجمه­ای از رباعیات بابا طاهر چاپ کرده بود که این چاپ، تجدید نظر شده است.

*۲. الدُری الزاهر فی شرح رباعیات بابا طاهر، ترجمه: عندلیب شادانی، شیخ مبارک علی تاجر کتب، مطبع کریمی، لاهور، ۱۹۲۴. کاتب: محمد حیات امین­آباد.

دکتر سید وجاهت حسین معروف به عندلیب شادانی (۱۹۰۴-۱۹۶۹) استاد فارسی دانشگاه داکا بود. در مجموعه مقالات منتشر شده وی به زبان اردو مقاله­ای جداگانه­ای است با عنوان: «ترانه، دوبیتی، رباعی» که فرق این سه را توضیح داده است.

این کتاب برای درس فارسی مقطع فوق­لیسانس دانشگاه پَنجاب، لاهور تالیف شده بود که شامل ۶۲ دوبیتی است. فهرست کتاب به ترتیب: تصویر آغا محمد طاهر که کتاب به وی تقدیم شده است، درباره رباعی، زندگی­نامه بابا طاهر و اشعارش که در اینجا دکتر عندلیب شادانی توضیح داده است که براساس تصحیح ادوارد هرون آلن (۱۸۶۱-۱۹۴۳) ترجمه کرده است:

Heron-Allen, Edward, Lament of Bábá Ṭáhir, London, First Edition:1902.

البته ترتیب رباعی­ها با هرون آلن فرق دارد، متن فارسی دوبیتی، ترجمه به زبان اردو، شرح به زبان اردو که واژگان محلی را به فارسی معیاری نوشته است، با دلیل رد کرده است که برخی از دوبیتی­ها از بابا طاهر باشد (مثلاً: دی اسب مرا گفت که دراین چه شک است…)؛ نقد تصحیح هرون آلن (مثلاً: ز دل نقش جمالت درنشی یار…)؛ با چاپ بمبئی مقایسه کرده است (مثلاً: مو که سر در بیابونوم شو و روز…)؛ با چاپ تهران مقایسه کرده است (مثلاً: نسیمی کز بن آن کاکل آیو…)؛ با تذکره­های فارسی مقایسه کرده است: (مثلاً: آتشکده، مجمع­الفصحا، )؛ با نسخه­­های خطّی مقایسه کرده است (مثلاً: اگر مستان مستیم از نه ایمون…)؛ فرهنگ فارسی-انگلیسی استینگاس (در مصرع چهارم: ابی واجی که سرگردون چرایه).

*۱.۲: در کتاب ترجمه متون فارسی به زبان­های پاکستانی کتابی با عنوان «ترجمه ۶۲ دوبیتی، مقدمه، لاهور، شیخ مبارک علی، ۱۳۴۳ق [۱۹۲۴م]» آمده است. نگارنده این مقاله نمی­داند آیا همین چاپ الدُری الزاهر است یا همین ترجمه عندلیب شادانی است با عنوانی دیگر که در همان سال مجدداً چاپ شده بود.

* ۳. رباعیات باباطاهر مع ترجمه و شرح، عندلیب شادانی، شیخ مبارک علی تاجر کتب، لاهور، ۱۹۴۵.

این همان الدُری الزاهر فی شرح رباعیات بابا طاهر است که شیخ مبارک علی دوباره چاپ کرد. بابت ارسال این کتاب از پروفسور محمد رفیق (مدیر پیشین گروه فارسی، دانشگاه جی.سی) و عروس محترم­شان بسیار سپاس­گزار هستم. خداوند متعال به هر دو بزرگوار اجر کریم عطا فرماید. آمین.

* ۴. دو بیتی نامه بابا طاهر، با ترجمه منظوم به اردو، ترجمه از: حضور احمد سلیم (استاد فارسی دانشگاه سند در پاکستان)، مکتبه مسعود، حیدرآباد، پاکستان،  ۱۳۵۲ هجری. دسامبر ۱۹۷۲، به خط سید طاهر زیدی.

فهرست کتاب به ترتیب: عکس بابا طاهر، آرامگاه بابا طاهر، مقدمه از: دکتر محمد حسین مشایخ فریدونی (سفیر ایران در پاکستان)، ترجمه مقدمه دکتر مشایخ فریدونی، گفتار مترجم، زندگی­نامه بابا طاهر و اشعارش؛ عکس بابا طاهر؛ متن فارسی ۳ دوبیتی در یک صفحه و ترجمه منظوم آنها به زبان اردو در صفحه مقابل (در مجموع ۳۰۰ دوبیتی)؛قطعه تاریخ از مترجم؛  فرهنگ لغات (واژه­نامه)؛ غزل فارسی با مطلع: مُو که پابند زلف دلبرستم / به تن عود و به سینه مجمر ستم.

حضور احمد سلیم (۱۹۲۴-۲۰۰۴) وی در دانشگاه تهران تحصیل کرده بود و استاد فارسی در دانشگاه سند پاکستان بود. وی در مقدمه کتاب نوشته است:

« ترجمه منظوم این دوبیتی­ها از سال ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۰ زمان بُرد. در هندوستان و پاکستان دوبیتی­های بابا طاهر همان چاپ پژوهشگر انگلیسی- ادوارد هرون آلن به شکل­های مختلف چاپ شده است که در آن ۸۰ دوبیتی آمده است. من نسخه دستگردی را اساس قرار دادم. دیوان بابا طاهر که به تصحیح حسن وحید دستگردی (۱۲۵۸-۱۳۲۱ش) در سال  ۱۳۰۶ هجری/ ۱۹۲۷ چاپ شده بود که دارای ۲۹۶ دوبیتی، ۴ غزل و ۷۰ قطعه منسوب است. آقای رشید فرزانه­پور – مدیر وقت خانه فرهنگ ایران در حیدرآباد پاکستان، در ۲۶ شهریور ۱۳۵۱ش/ ۱۷ سپتامبر ۱۹۷۲ کتاب سروده­­های بابا طاهر همدانی، تالیف مراد اورنگ را که شخصاً برای من از تهران خریده و به من هدیه دادند. با مطالعه این کتاب به این نتیجه رسیدم که ۱۲۸ دوبیتی از بابا طاهر است که تقریباً در تمام نسخه­های قدیم موجود است. البته دکتر علی اصغر حکمت (۱۲۷۱-۱۳۵۹ش) درباره یک دوبیتی شک دارد که مربوط به قرن دهم هجری است. به هر حال من از نسخه دستگردی برای ترجمه استفاده کردم و در برخی جاها که جای خیلی شک بود از روی کتاب­های دیگر متن صحیح را آورده و ترجمه کردم».

«عکس بابا طاهر و مزار وی در کتاب مراد اورنگ بود، امّا طوری نبود که به راحتی بتوان زینت این کتاب قرار داد. از این رو از دوست عزیز و نقاشم که افتخار سرزمین سند است، آقای ظفر کاظمی، خواهش کردم که نه فقط این دو عکس را مانند اصلش بکشد، بلکه با هنرمندی خود جذابترش کند». (ص ۲۸)

دکتر حضور احمد سلیم در مقدمه­اش نامه رئیس اَمروهوی (۱۹۱۴-۱۹۸۸) شاعر معروف اردو، را آورده است:

«برادر عزیزم. ترجمه زبان قدیم بابا طاهر عریان و آن هم به نظم، در واقع فقط از جوهر شما چنین کاری برمی­آمد. خداوند موفق بدارد. شکی نیست که به خوبی دوبیتی­ها را ترجمه نموده­اید. روح و جسم اصلی را برقرار نموده لطف و سُروری به آن بخشیده­اید. جزاک­الله». (ص ۲۸)

*۵. رباعیات بابا طاهر، مترجم: احمد یار مَلک، مَلک نذیر احمد تاجر کُتب علوم مشرقی، لاهور، سال چاپ ندارد.

* ۶. ترجمه منظوم منتخبی از رباعیات طاهر، مترجم: آغا صادق حسین نقوی، پیشگفتار از: محمد رضا میرزایی- پروفسور کرار حسین، به همراه چند نقاشی از اسدالله درزگانی، مطبع مشرق، کویتا، پاکستان، ۱۳۹۶ق. (اختر راهی، ترجمه متون فارسی به زبان­های پاکستانی، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام­آباد، ص ۲۹۱)

* ۷. ترجمه­ از مترجمی ناشناس، تاج بُک دپو، لاهور، سال چاپ ندارد. (همان منبع)

* ۸. ترجمه از سید محمد عبدالله، ناشر ندارد، لاهور، تاریخ چاپ ندارد. (همان منبع)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.