سفر به کتاب «در روشنای دانش»

0

*فاطمه ذکاوتی قراگزلو

«در روشنای دانش» کتابی است حاوی پاسخ­های استاد «علیرضا ذکاوتی قراگزلو» به پرسش­های دکتر «سعید پورعظیمی» که توسط انتشارات حوزه هنری استان همدان در تابستان ۱۳۹۹چاپ شده است. این کتاب خواندنی و متنوع در ۴ گفتار تدوین شده است.

در گفتار نخست به بیان کودکی استاد و سرآغاز نویسندگی و سرودن ایشان و فضای فرهنگی همدان در آن زمان ­پرداخته می­شود. خوانندگان می‌توانند آثار استاد را که شامل حدود۴۰ کتاب و صدها مقاله می­شود و تاکنون منتشر شده در گفتار دوم ملاحظه کنند. در گفتار سوم دکتر پورعظیمی در قالب پرسش­های گوناگون نظرات استاد ذکاوتی را پیرامون موضوعات مختلف و جذاب از جمله مباحث قرآنی و دینی، سیر تاثیر فلسفه و دین بر یکدیگر، فرق و مذاهب و اندیشه­ورزان، تصوف، مباحث فقهی، ادبی، تاریخی و اجتماعی، نسبت دین و آزاداندیشی، سیر روشنفکری در ایران، زمینه­های انقلاب مشروطه و اسلامی و وضعیت نشر کتاب و مطالعه در ایران جویا می­شوند. در گفتار چهارم هم خاطرات استاد و تاریخ معاصر ایران و همدان بررسی می­شود.

استاد علیرضا ذکاوتی قراگزلو پژوهشگر نام آشنا، مترجم و مولف در حوزه­های مختلف فلسفی، ادبی، تاریخی، عرفان و ملل و نحل است. نثر موجز، ترجمه روان، طرح مطالب پیچیده در قالب عبارات ساده و قابل فهم، تاباندن نور آگاهی به گوشه­های تاریک آثار ادبی و ارایه تحلیل­های اجتماعی-تاریخی به وقایع و انسان‌ها از ویژگی­های بارز ایشان است. استاد ذکاوتی عاشق دانستن است و خواننده و مخاطبش را در این لذت سهیم می­کند. او انسان آگاهی است که ذهنی بسیار دقیق، منطقی، منظم و تحلیلگر دارد. هرگاه نوشته­های او را می‌خوانید گویا قضیه­ای منطقی را خوانده­اید، فرضیات و نتایج جملگی در جای خود به طور منظم قرار گرفته‌اند و این محقق نمی­شود مگر به سبب دامنه و عمق وسیع مطالعات و دانش او در زمینه­های گوناگون.

علیرضا ذکاوتی قراگزلو
علیرضا ذکاوتی قراگزلو

دامنه فرهنگ و تاریخ مشرق زمین و به ویژه ایران آن‌قدر گسترده است که با هزاران گفتار هم نمی­توان آن را پوشش داد و گفتگوکننده و نویسنده کوشیده­اند کار را به موضوعات گزیده­تر محدود کنند. نه وقت آن است که همه چیز گفته شود و نه این کتاب گنجایش آن را دارد. با این‌حال آن‌قدر محورهای مهم و کلیدی در مباحث فلسفی، مذهبی، ادیان، عرفان، ادبی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی در این کتاب به بحث و گفتگو گذاشته شده که خواننده احساس می­کند ده­ها کتاب مرجع را مطالعه کرده و حتی افراد کنجکاو و مشتاق را وسوسه به مطالعه بیشتر می­کند. در یک کلام مهم­ترین ویژگی این کتاب روشنگری است و پاسخ بسیاری از پرسش­هایی که در ذهن هر ایرانی است می­دهد و او را به داشتن ذهنی پرسشگر نسبت به مسائل اجتماعی، دینی و تاریخی تشویق می­کند. در ادامه گلچینی از مطالب نو و مهم کتاب از نگاه نگارنده مقاله، فهرست شده است :

سیر تحول اندیشه و فلسفه و چگونگی برهم­کنش تمدن ها بر یکدیگر

  • چگونه اندیشه­های ناب شرقی یا هندی و فلسفه دوبنیادی ایرانی سر از فلسفه یونان در آورد؟ چرا یونان را مهد فلسفه می­خوانند؟ جریان هلنیسم چه بود؟ گنوسیسم چیست و خاستگاه آن کجاست؟ چرا بیشتر نحله­های دینی از هلال خصیب (فلسطین، اردن، شام، اسراییل تا گوشه­ای از عراق) برخاسته است؟ چگونه فلسفه در یهودیت راه یافت؟ دین مانی چگونه دینی بود؟ چگونه میراث فلسفی و تفسیر مانوی از جهان و انسان در آموزه­های مسیح راه یافت؟ مسیحیت بر زمینه میترایسم چگونه در اروپا گسترش یافت؟ اندیشه شرقی چگونه به غرب راه یافت و آمیخته با ادیان سامی دوباره به شرق بازگشت؟ این میراث فکری چگونه به دنیای اسلام ­رسید؟ چرا آن رنسانسی که در غرب شاهدش هستیم در شرق رخ نداد؟

این­ها و ده­ها پرسش دیگر ذهن هر کاوشگری را به خود مشغول می­کند و برای یافتن پاسخ­های آن بایستی چندین کتاب را مطالعه کند. کتاب حاضر، مرجع مناسب و یکپارچه­ای است که می­تواند به این دغدغه­های فکری پاسخی به زبان ساده و شسته و رفته و در عین حال قانع­کننده بدهد و راهگشای بحث­های جدی و علمی در این زمینه باشد.

  • در قرن چهارم هجری یعنی رنسانس اسلامی تمدن یونان، روم، هند، ایران، فرهنگ یهود، مسیحیت و زرتشتی، در جهان اسلام با هم برهم­کنش می­کنند و اوج تفکر، تحولات اجتماعی و آفرینش­های ادبی (مانند شاهنامه) و فلسفی و علمی دیده می­شود. البته نویسنده معتقد است مقوله­ای به نام «تمدن اسلامی یا مسیحی یا بودایی» نداریم. بلکه این جوامع مسلمان یا مسیحی و یا بودایی هستند که متمدن می­شوند.[۱] آن‌چه تمدن اسلامی می­خوانیم در واقع به نوعی رنسانس یا نوزایی یا بازآفرینی فرهنگ و تمدن ایران بوده است. مثلا بوعلی سینا مایه فلسفه و طبش یونانی، زبانش عربی و منش و فرهنگ او ایرانی است. مجموع این ویژگی­ها بوعلی را ساخته است.
  • سه ابزار فرهنگ، صنعت و کشاورزی تمدن را به پیش می­برد. با حمله ویرانگر مغول از شرق و جنگ‌های صلیبی از غرب و فروپاشی خلافت عباسی از درون و غلبه ترکان، این تمدن فرو می­ریزد. نویسنده کتاب چگونگی تاثیر هر یک از این عوامل را بر فروپاشی این تمدن به خوبی تشریح می­کند.

مسائل تاریخی

  • یکی از مسایل جالب مطرح شده در این کتاب چگونگی غلبه ترکان بر ایران و جهان اسلام در زمان خلافت عباسیان است.
  • در این کتاب دلایل اجتماعی و سیاسی سقوط ساسانیان به خوبی تشریح شده است.
  • ممکن است برای بسیاری از علاقمندان به مسایل تاریخی و اجتماعی و مذهبی، یافتن پاسخ مناسب به این پرسش که چرا بیت­المقدس صدها سال است مرکز نزاع بین­المللی است، کار سختی باشد. نویسنده کتاب خالی از شائبه­های سیاسی و تعصب­های مذهبی به روشنی پاسخ این پرسش را داده است.

مسائل اجتماعی

  • ارائه تحلیل­های اجتماعی به جای نگاه فرمالیستی به وقایع و انسان‌ها از ویژگی­های منحصر بفرد این کتاب است.
  • نویسنده به زمینه­های اجتماعی قیام مزدک هم اشاره می­کند.
  • ارتباط جالب شاه عباس و نقطویان هم از مطالب تازه این کتاب است.
  • نکته مهم دیگری که در این کتاب بدان اشاره شده این است که همه فرقه­هایی که از اسلام منشعب شدند به نوعی جنبش اجتماعی بودند. در شرق جنبش­های اجتماعی رنگ مذهبی دارند و در طول تاریخ هم سرکوب جنبش­ها به بهانه­های مذهبی اتفاق افتاده است. خواننده می­تواند جزییات جنبش‌های اسماعیلیه، حروفیه، نقطویه، شیخیه … و دلایل شکست آنان را در این کتاب مطالعه کند.
  • یکی از مطالب نو که در این کتاب آمده این است که عناصر چهارگانه آب، آتش، خاک و باد عناصر اصلی در زندگی چادرنشینی است و بعدها رنگ قداست به خود گرفته است.
  • نویسنده تعریف جامعی از «روشنفکر» ارائه کرده که با مفهوم رایج در ذهن ما تفاوت دارد. «روشنفکر عنصر آگاهی است که سخنگو و مدافع طبقه و قشر خاصی است». همچنین تعابیری نظیر «آزاد اندیش» و «آزاد منش» هم به خوبی توضیح داده شده است.

مسائل دینی

  • مسائل فقهی و دینی گاه تکراری به نظر می­رسند اما چون شکل بحث آن در این کتاب با تحلیل­های اجتماعی و تاریخی توام است، جلوه می­کند، به ویژه آن‌که نویسنده بدون قشری­گری به آن‌ها پاسخ داده است.
  • تحلیل تاریخ ادیان در علامتی که عزاداران در مراسم عاشورا حمل می­کنند، از نکات برجسته این کتاب است.
  • این‌که ایرانیان چگونه به تشیع متمایل شدند و زمینه­های اجتماعی و سیاسی رسمیت بخشیدن به تشیع در ایران، از موارد جالبی است که در این کتاب بدان پرداخته شده است.

فلسفه

  • یکی دیگر از نکات کلیدی این کتاب این است که در شرق از گنوسیسم به بعد فلسفه همچنان میدان نبرد مباحثات ارسطویی و افلاطونی است و از دایره آن بیرون نرفته است. حتی به باور نویسنده، بوعلی و خیام و رازی در آستانه انقلاب علمی ایستاده­اند اما بدان راه نیافته­اند. اما در غرب فلسفه خود را از قید ماوراءطبیعت رهانده و به قول نویسنده کتاب «فلسفه آن است که دستت را بدهی به دست عقل تا هر جا که تو را خواست، ببرد». فیلسوفی که داعیه دین ندارد، مسائلی را به پرسش می­گیرد که مسلمان و مسیحی و بودایی از آن واهمه دارند. به همین دلیل پیشرفت­های اروپا همه بعد از رنسانس رخ داد. در واقع رنسانس، عقل را آزاد کرد.
  • ملاصدرا برای بسیاری مرجع است. تحلیل او و بیان نقطه ضعف­هایش یک شجاعت ادبی و استدلالی منطقی و قوی می­طلبد. نویسنده نیز با آزاداندیشی این هنجارشکنی خواندنی را انجام داده است.

تصوف

  • تصوف و تشیع نهادهای اجتماعی ریشه­دار و از پشتوانه­ای قوی از سنت برخوردارند. سیر تصوف در ایران و نزدیکی و دوری آن از تشیع و شباهت­ها و تاثیرات آن دو بر یکدیگر در طول تاریخ، بخشی از تخصص نویسنده است که به خوبی در این کتاب تشریح شده است.
  • یکی از تاکیدات و بحث­های مهم این کتاب این است که درویش مسلکی و تصوف نه تنها علت بسیاری از شکست­های ایرانیان نیست، بلکه خود معلول شرایط اجتماعی و شکست­های تاریخی است. حتی نویسنده معتقد است که تصوف در اصل، جنبشی بر علیه اشرافیت، دنیاپرستی و جامعه طبقاتی بوده است.
  • نویسنده به خوبی چگونگی تاثیرپذیری تصوف از ادیان بودایی، مانوی، مسیحی و تا حدی زرتشتی را توضیح داده است.
  • در این کتاب تاکید شده که درخشانترین تاثیر تصوف، محتوا دادن به آثار ادبی است.
  • دلایل انحطاط تصوف در این کتاب به خوبی تشریح شده است.
  • یکی از نحله­هایی که در این کتاب بررسی شده، اخوان الصفاست.

ادبیات

  • نویسنده تصریح نموده که تورات، انجیل و قرآن از مهم­ترین کتاب­های جهان هستد. این‌ها از نظر اندیشه و فرم، سرچشمه بسیاری از متون برجسته ادبی و یا به عبارتی مادر ادبیات جهان هستند.
  • یکی دیگر از زمینه­های تخصصی نویسنده «مقامه‌شناسی» است. این‌که چگونه اعرابی که پیش از اسلام صرفا زبان ادبی شعر را داشتند، دست به آفرینش این ژانر ادبی می‌زنند هم از بخش­های جالب این کتاب است.
  • «سبک هندی شعر اندیشه و زندگی است»، یکی از نکات زیبایی که نویسنده بدان اشاره کرده است. از معروف‌ترین­ شاعران سبک هندی و بابافغانی که تاثیر شگرفی بر این سبک داشته، در این کتاب سخن به میان آمده است.
  • مهم­ترین اثر برجسته زبان فارسی شعر است. به باور نویسنده شاعران زمان مشروطه از زبان شعر به جای مقاله­نویسی تبلیغی استفاده کرده­اند.
  • یکی از زمینه­های تخصصی استاد ذکاوتی بازنویسی داستان­های عامیانه قدیمی است. این قصه­ها افزون بر جنبه سرگرم کردن مخاطب، سیر تحول زبان فارسی و تحولات اجتماعی را هم نشان می­دهند که تشریح این موضوع از بخش­های خواندنی این کتاب است. «زبان و تعبیرات عامه، معدن اصلی شعر است و ادبیات را غنی می­کند».
  • اسکندر یکی از شخصیت­هایی است که هنوز در هاله­ای از ابهام است. به باور نویسنده ایرانی­ها هیچگاه نخواستند باور کنند که اسکندر غیر ایرانی آمده و ایران را ویران کرده است. پس معتقدند که اسکندر هم ایرانی بوده است.
  • کسانی که کتاب خیام تالیف استاد ذکاوتی را مطالعه نکرده­اند، می­توانند سرفصل بخش­­های مهمی از آن را در این اثر بخوانند.
  • استاد ذکاوتی و دکتر پورعظیمی بحث جالبی پیرامون حافظ از دو دیدگاه متفاوت، در این کتاب ارائه می‌کنند که قطعا در شناخت شخصیت حافظ، پاره­ای کژتابی­ها در شعر او و همچنین دلایل محبوبیتش بسیار روشنگر است.
  • در قصه­های قدیمی ایرانی زن چهره مطلوبی ندارد که این محصول نظام مردسالاری است. استاد ذکاوتی معتقد است اگر نویسنده­ای به زنی نقش داد قطعا انسان روشنی بوده است. داستان­هایی که در زبان فارسی به نام «مکر زنان» معروف است ظاهرا ضد زن است اما در واقع به گونه­ای تمجید از این شخصیت است. به عبارتی زن، با فکر و تدبیر همه نیرو و انرژیش را صرف شکستن حصاری کرده که مردسالاری دور او تنیده است.

کلام آخر این‌که این کتاب روشنگر است و به قول نویسنده در مقاله «ابوحیان، اندیشمند ناسازگار» مطالعه کردن، درست اندیشیدن، بحث کردن و در جستجوی حقیقت گشتن و نه دنباله­روی از حرف­های موروثی را به ما می­آموزد.

 

 

  • مرحوم دکتر آیت­ا.. زاده شیرازی معمار معروف هم معتقد بودند مقوله­ای بنام معماری اسلامی نداریم. معماری یک مسجد در ایران با ترکیه با مراکش متفاوت است و نشان می­دهد که مسلمانان هر منطقه با استفاده از المان­ها و عناصر معماری آن منطقه مسجدی متفاوت بنا نموده­اند.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.