معرفی و نقد کتاب «قهوه‌خانه در همدان»

0

*فاطمه ذکاوتی قراگزلو

کتاب «قهوه‌­خانه در همدان» به قلم «علی اصغر حمدیه» در سال ۱۳۹۹ توسط حوزه هنری استان همدان به چاپ رسیده است. این کتاب حاصل یک کار پژوهشی است که در ۷ گفتار تدوین شده و همدان­شناس گرامی جناب آقای دکتر اذکایی مقدمه­ وزینی بر آن نگاشته­اند.

مولف در فصل نخست به تاریخچه قهوه­‌خانه و جایگاه آن در عصر صفوی می­پردازد. مشروح تاریخچه قهوه­‌خانه در همدان در فصل دوم آمده است. قهوه­چیان و کارکنان آن را می‌توان در فصل سوم دنبال کرد. خواننده می‌تواند ملزومات و تزیینات قهوه­‌خانه را در فصل چهارم مطالعه کند. مشروح اصناف قهوه­‌خانه­‌ای از جمله نقاشان، نقالان، شمایل­گردانان و معرکه­‌گیران و پهلوانان در فصل پنجم آمده است. کارکردهای ادبی و اجتماعی قهوه­خانه­ها را می توان در فصل ششم دنبال کرد. اگر خواننده­ای مشتاق دانستن آمار قهوه­خانه­ها و قهوه خانه­داران همدانی است، باید آن را در فصل هفتم جستجو کند. بخش پیوست­ها، شامل اسناد و عکس­هایی است که یکی از جالب­ترین­ قسمت­های کتاب است.

همانطور که در سرآغاز پیش­گفتار آمده است مولف از کودکی همراه با عمویش به قهوه­خانه می­رفته و در جوانی نیز قهوه­خانه پاتوق او بوده است و به اقتضای شغل و علایق فرهنگی­اش با این مکان آشنایی کامل دارد. از این رو دست به نگارش کتابی در خور توجه و ارزنده زده است. نثر کتاب شیواست و مولف از منابع متعددی در نگارش اثرش استفاده کرده است. نخستین کتاب در این موضوع با عنوان «قهوه­خانه­های ایران» به قلم دکتر «علی بلوکباشی» در سال ۱۳۷۵ به زیور طبع آراسته شد که مولف از آن در نگارش کتاب خود با رعایت اصل امانت، بهره­های فراوان برده است.

مطالب مرتبط

در جامعه سنتی ما هر نهادی که بنیاد می­گرفت، با نظام اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه همخوانی داشت.(ص۲۳) قهوه­خانه یکی از این نهادهای اجتماعی دیرین است که گویا در تداوم خرابات­های کهن، میخانه­­ یا میکده در ادبیات فارسی ما از آن یاد شده است.(ص۲۲) در عصر صفویه با ثبات در حکومت، در کشور امنیت برپا شد. دولت­های عثمانی و صفوی در طول حیات خود، با یکدیگر روابط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی داشتند. یکی از این مبادلات فرهنگی قهوه­خانه بود که با همه ملزوماتش از عثمانی در زمان شاه تهماسب به ایران آمد و از اینحا به کشورهای عربی رفت.(ص۳۵) صفویان با اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی، نیاز به تبلیغ آن داشتند و نقالان و مسئله گویان برای رسوخ عقاید شیعی در بین عوام، بهترین افراد به شمار می­آمدند. آن‌ها مسائل مذهبی را به زبان ساده و همچنین داستان­هایی از زندگی حضرت علی (ع) را برای مردم می­گفتند. قهوه­خانه مرکز اجتماع و پخش اخبار و رسوخ افکار اجتماعی در توده­های روستانشین و حتی شهری بود. (ص۳۶) قهوه­خانه بعدها هم محل اجتماع اصناف مختلف و هم مرکزی برای کاریابی و پاتوق قومی و مکانی برای نقالی و داستان­سرایی بوده است.(ص۲۳)

جالب است که قهوه­خانه در کشورهای عربی، غیر از حصیر و قلیان و قهوه نیست. اما در ایران قهوه­خانه یک پاتوق است که معماری آن هویت دارد و فضایی برای ارتباطات انسانی است.(ص۴۰) قهوه­خانه در عصر صفویه پاتوق شعرا، ادیبان، نویسندگان، سخنوران، نقالان، نوازندگان و نقاشان و حتی در زمان مشروطه مکانی برای تبادل اخبار و بحث­­های سیاسی بوده است. بعدها پیشه­وران و اصناف مختلف و نامه‌نویسان و شکایت­نویسان و حتی شرخرها و بیشتر مشاغلی که مردم بدان‌ها نیاز داشتند، در قهوه­خانه گرد هم می­آیند.(ص۴۳)

نویسنده محترم جزییات بسیاری را در مورد قهوه­خانه­ها، بازی­ها، نقاشی قهوه­خانه­ای و نقالی و فهرست بالابلندی از قهوه­خانه­ها و قهوه­خانه­­داران همدان را در کتابش آورده که آن را خواندنی و جذاب کرده است.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.