*محمدهاشم پاکیزه
*فعال گردشگری
تمدن بشری در طول تاریخ در هر نقطه از زمین، متناسب با نوع دسترسی انسانها به منابع آب، جلوه مخصوص به خود را داشته است.
اولین تمدنهای بشری در کنار رودخانهها، چشمهها و دریاچهها شکل گرفته است. اما بعدها رشد و پراکندگی جمعیت باعث شد انسان برای گسترش زمینهای کشاورزی و سکونتگاهها مجبور به استفاده از زمینهای بیشتر در مناطق پست و هموار شود. برای حل این مسئله، بشر باید برای بهرهمندی از این زمینها، آب را از مناطق بالادست مانند کوهها و کوهپایهها به مناطق پائیندست انتقال میداد. اینگونه بود با ابداع یک شاهکار علمی، فرهنگی ، اجتماعی و اقتصادی به نام قنات (کاریز) ، تمدن کاریزی در ایران شکل گرفت.
طبق نظر «هانری گوبلو» خاستگاه قنات در شمال غربی ایران فعلی و به حدود ۸۰۰ سال قبل از میلاد برمیگردد و پس از آن کمکم به حوزه خلیج فارس، شمال آفریقا، آمریکای شمالی، آسیای میانه و شرق آسیا گسترش یافته است.
در واقع باید گفت کاریزها در ایران بنمایه شکلگیری فرهنگ و تمدن بشری بودند که با گذشت زمان و به تناسب نیاز جوامع، ارزش و جایگاه ویژهای پیدا کردند.
شهر همدان که در منابع تاریخی از آن به عنوان اولین پایتخت شهرنشینی ایران زمین یاد شده نیز از این موضوع مستثنی نبوده، به نحوی که این شهر از دیر باز دارای سیستم آبرسانی کاریز بوده است. «کتزیانس» مورخ یونانی نقل میکند که به فرمان ملکه، نهری از الوندکوه تا همدان برای تأمین آب مورد نیاز حفر کردند. حفرکردن نهر برای انتقال آب از الوند به هگمتانه میتواند به سنت حفاری قنات اشاره داشته باشد .قنات توانسته در محیط پیرامون شهر همدان و روستاها و شهرهای اطراف آن اکولوژی انسانی متفاوتی را پدید آورد.
با بررسی قدیمیترین نقشه هوایی همدان که مربوط به اواخر دهه سی شمسی است، به وجود بیش از ۲۴۰ رشته در قنات در محدوده شهر همدان برمیخوریم. شاید کمتر شهری را بتوان در محدوده ایران فعلی و حتی محدوده مرزهای ایران باستان یافت که ۲۴۰ رشته قنات را در دل خود جای داده باشد.
نکته قابل توجه اینکه، این ۲۴۰ رشته قنات فقط مربوط شهر همدان بوده و در اطراف شهر همدان روستاها و شهرهایی وجود دارند که هر کدام سه تا شش رشته قنات دارند .
قناتها در دوران تاریخی متعدد همواره مورد توجه حاکمان وقت بودهاند. در برخی دوران تاریخی میبینیم که مساجد، کاخها، کاروانسراها، بازارها، گرمابهها و حتی خانه افراد ثروتمند و صاحب منسب در شهرها و روستاها به منظور استفاده از آب قنات در مسیر قناتها احداث میشدند.
یکی دیگر از دلایل احداث بناها در نزدیکی قنات، با بررسی متون تاریخی متوجه میشویم که از کوره قنات برای مواقع اضطراری و در هنگام فرار از تهدیدات انسانی استفاده میشده، فضاهای تو در توی قنات قاسمآباد که یکی از ویژگیهای هیجان انگیز و منحصر به فرد آن است، نیز میتواند به این منظور حفر شده باشد.
امروزه وجود بیش از ۲۴۰ قنات مدفون در شهر همدان به عنوان پنجمین مقصد گردشگری ایران، یک ظرفیت خاموش و مغفول به شمار میرود و در صورت احیا قنوات این شهر میتوان یک مرکز محلههای متعددی را احیا کرد.
گردشگری و منافع مادی و معنوی حاصل از آن یکی از روشهای حفاظت از ارزشهای فنی، فرهنگی، تاریخی است که اگر مورد توجه مسئولان قرار بگیرد، میتواند منافع اقتصادی پایداری را مستقیما متوجه جوامع محلی، شهرداریها و دهیاریها بکند.
بهطور مثال احیای قنوات شهر جورقان که جامعه محلی آن از جنبه فرهنگ، زبان و هویت دارای اصالت و ریشه تاریخی است و به لحاظ مدیریتی نیز به عنوان شهر مجزا از همدان، استقلال خود را حفظ کرده، میتواند منجر به تقویت و ارتقای مولفههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این شهر شود.
در این شهر یک رشته قنات وجود دارد که در بین مردم شهر به نام «قنات کله بر» معروف است، احیای این قنات ضمن توسعه بهرهوری زمینهای کشاورزی جورقان میتواند احیاگر میراث ناملموس این شهر مانند آئین بارانخواهی و جشنهای فولکور مرتبط با آب، قنات و کشاورزی شود.
در صورت استفاده از ظرفیت بالقوه موقعیت جغرافیایی شهر جورقان نسبت به شهر همدان، ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی، طبیعی و مهندسی قنات و آئین و آداب و رسوم مرتبط با آن احیا شده و این موضوع میتواند منجر به ایجاد مرکز محلهای با منظر فرهنگی غنی و اکولوژی شهری شود که در نهایت توسعه گردشگری شهر و تقویت اقتصاد جامعه محلی آن را در پی دارد.