آژیر خطر بی آبی در همدان

راهکارهای تقلیل آسیب‌پذیری خشکسالی و بحران آب

0

*مهرداد نهاوندچی                                                                                                                                                  

*کارشناسی ارشد مدیریت محیط زیست                                                                                                       

  • آژیر خطر بی آبی

در شماره­های قبلی (۷۸ و ۷۹) به بحران آبی در همدان پرداختیم، به این موضوع اشاره کردیم که با این روند و در سناریوی بدبینانه ۱۳ سال تا پایان تتمه آبی همدان فاصله داریم. همچنین در سال گذشته بارش‌ها ۴۰ درصد کاهش یافته و استان وارد تنش آبی شده است؛ بر همین اساس صرفه­جویی در مصرف آب در همه بخش­ها در مقطع کنونی امری ضروری تلقی می­شود. گفتیم که حداقل ۳۶ روستا با تانکر آبرسانی می‌شوند که بیشترین آن­ها در فامنین هستند. خشک شدن تالاب آق­گل و مواردی از این دست آژیر خطر را به صدا درآورده است و همدان هم با این روند می­تواند بحران­های آبی مانند خوزستان را تجربه کند. به دنبال مطالب شماره­های قبل، در این شماره وضعیت تنش آبی موجود در استان همدان را بررسی و راهکارهایی برای تقلیل آسیب پذیری خشکسالی و بحران آب در استان همدان ارائه می­دهیم.

  • بررسی وضعیت تنش آبی موجود در همدان

در استان همدان سهم کشاورزی در مصرف آب؛ حدود ۹۰ درصد است، استان همدان به دلیل واقع شدن در سرشاخه­ها از منابع آب سطحی خوبی برخوردار نمی­شود و شدیدا به منابع آب زیرزمینی وابسته است. به گونه­ای که بیش از ۸۵ درصد آب مصرفی در کشاورزی از منابع آب زیرزمینی است. استان همدان حدود چهار برابر ظرفیت خود؛ در تولید ناخالص ملی و تولید محصولات زراعی و باغی کشور نقش دارد و به همین دلیل و همچنین به دلیل بهره­برداری نامناسب و رعایت نکردن قوانین موجود از سوی بهره‌برداران، سالانه به طور متوسط باعث افت ایستایی یک متر در سطح استان می­شود. استان همدان ۲/۱ درصد مساحت کشور را دارا است اما۹/۴ درصد تولیدات زراعی را به خود تخصیص داده است، یعنی چهار برابر ظرفیت خود به خاک و منابع آب فشار وارد می­کند، که نتیجه آن تنش آبی موجود است. مطالب بالا از یک سو و تغییر رژیم بارش­ها و خشکسالی­های چند دهه اخیر استان همدان، با تشدید تنش آبی، منجر به بحران آب در سطح استان شده است.

  • راهکارهایی تقلیل آسیب‌پذیری خشکسالی و بحران آب در استان همدان
  • ارتقای آگاهی و فرهنگ مصرف بهینه آب
مطالب مرتبط

در استان همدان نظام اطلاع رسانی و ارتقای آگاهی عمومی به صورت موثر از اهمیت بالایی برخوردار است، زیرا در حال حاضر که با کمبود شدید آب روبرو هستیم؛ استفاده بهینه از آب موجود می­تواند کمک قابل توجهی به ادامه حیات در این استان تاریخی و فرهنگی باشد. متاسفانه به رغم کمبود آب در استان، مردم در بخش کشاورزی و شرب بیش از الگوی مصرف از آب بهره­برداری می­کنند. به عبارتی توزیع آب بین بخش­های شرب، صنعت و کشاورزی هم ناهمگون بوده به طوری که بیش از ۹۰ درصد آب در بخش کشاورزی مصرف و سالانه بیش از ۲۵۰ میلیون متر مکعب از سفره­های آب زیرزمینی برداشت اضافه آب انجام می­شود. از طرفی هم استفاده بیش از حد مجاز کودها و سموم شیمیایی این سفره­ها را با خطر آلودگی مواجه کرده است. در این راستا مناطقی از استان همدان به دلیل پایین رفتن بیش از حد سطوح سفره­های آب زیرزمینی و خشک شدن چاه­های آب خالی از سکنه شده­اند و فروچاله­هایی نیز در بعضی مناطق ایجاد شده است.

  • نزدیک کردن ارزش آب به قیمت واقعی آن

در دنیا ۷۰ درصد آب در بخش کشاورزی، ۱۰ درصد آن در شرب و ۲۰ درصد آن در صنعت مورد استفاده قرار می­گیرد این در حالی است که در ایران حدود ۹۳ درصد آب در بخش کشاورزی، پنج درصد در بخش شرب و دو درصد آن در صنعت به کار می­رود، هر چند برای بهره­برداری مناسب از آب و مقابله با بحران ایجادی؛ پر کردن چاه­های غیر مجاز، جلوگیری از اضافه برداشت­ها، تغییر الگوی کشت و مورادی از این دست از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، اما با توجه به وضعیت بحرانی آب در کشور ضمن فرهنگ­سازی باید به موضوع نزدیک کردن ارزش آب به قیمت واقعی خود نیز توجه کرد و با ایجاد بستر مناسب و راهکارهای اجرایی با قوانین کنترلی در حوزه آب، همت مضاعفی را انجام داد.

  • رعایت الگوی مصرف مصرف آب شرب در روستاها

هر چند چالش آب شرب روستایی در استان همدان همانند دیگر نقاط کشور با مسائل عدیده­ای مواجه است؛ اما از دلایل دیگری که بر این مسائل دامن می­زند مصرف بی­رویه و غیر ضابطه‌مند از منابع زیرزمینی است که منجر به افت سطح ایستایی، خشک و کم آب شدن منابع تامین آب است. قیمت ناچیز تعرفه مصرف آب شرب در روستاها با توجه به قیمت تمام شده آن که در حدود یک دهم قیمت واقعی است، هیچ نقشی در کاهش مصرف و برگشت سرمایه و توسعه زیرساخت­ها نداشته است. بنابراین توجه به این موارد و ارائه راهکارهای قابل اجرا می­تواند در مدیریت بهینه مصرف آب موثر باشد.

  • مدیریت تقاضای آب

در مبحث کنترل کم آبی؛  راهکارها باید در سه بخش منابع آبی، مسیر انتقال و توزیع و مصرف آب تعریف شود، در این خصوص در بخش منابع آب و تامین آب باید مدیریت عرضه مدنظر باشد که در دهه­های گذشته در کشور اقدامات قابل قبولی در این زمینه از طریق احداث سدهای بزرگ، حفر چاه­ها و ایستگاه­های پمپاژ صورت گرفته است، در بخش انتقال و توزیع ضمن کنترل تلفات در مسیر باید مدیریت تقاضا انجام بپذیرد و در بخش مصرف نیز بهترین راهکار مدیریت تقاضا جای مدیریت عرضه را در کشور بگیرد؛ به عبارتی مدیریت عرضه همیشه حلال مشکلات نیست. در دنیای امروزی برای مقابله با مشکلات کم آبی راهکارهای مدیریت تقاضا، مدیریت مصرف بهینه و ارتقای فرهنگ استفاده از آب مورد توجه بوده اما در کشور ما در برخی موارد هنوز سرمایه­گذاری­های عظیم در راستای مدیریت سازه­ای و تامین آب است. این در حالی است که در ایران به ویژه استان همدان برای بالا بودن سرانه مصرف آب شرب، راندمان پایین آبیاری محصولات کشاورزی و همچنین الگوی کشت نامناسب، اقدامات سازه­ای و راهکارهای مدیریت عرضه نه تنها مشکلات بحران آب را به صورت پایه‌ای حل نمی­کند بلکه در بسیاری از موارد سرمنشاء معضلات چالش‌های محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی خواهد بود. بنابراین توجه به راهکارهای مدیریت تقاضا و مدیریت مصرف در وضعیت کنونی بهترین راهکار برای خارج شدن از موضع بحران آب در استان و کشور است.

 

 

منبع: مقاله آینده پژوهی در مدیریت منابع آب با نگاهی به خشکسالی و بحران آب استان همدان، علی وجدانی نوذر، کنگره بین المللی عمران، معماری و بازآفرینی کلان‌شهرها، ۱۳۹۸

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.